एक काळ असा होता की जिथे वस्तूंच्या बदल्यात वस्तूंची देवाणघेवाण व्हायची, नंतर काही काळ लोटल्यावर त्यांची जागा नाण्यांनी घेतली. मग वस्तूंच्या बदल्यात काही ठराविक धातूंच्या नाण्यांची देवाणघेवाण होऊ लागली. आणि आता आधुनिक काळात त्याची जागा कागदावर छापलेल्या नोटा आणि पैसे रुपी नाण्यांनी घेतली आहे, परंतु इंटरनेट आल्यापासून प्रत्येक गोष्टीत बदल होताना दिसत आहेत.
आता इंटनेट युगात आपण रोख पैशा ऐवजी ऑनलाइन व्यवहाराला अधिक महत्त्व देऊ लागलो आहोत, ज्याला डिजिटल चलन म्हणतात. यामध्ये आता क्रिप्टोकरन्सी हे नाव जोडले गेले आहे, जी खूप वेगाने वाढत आहे. आजकाल क्रिप्टो चलनाचा बाजार हा खूप मोठा बाजार बनला आहे ज्यात लोकांनी गुंतवणूक करायला सुरुवात केली आहे. म्हणूनच या आर्टिकल मध्ये आम्ही तुम्हाला क्रिप्टोकरन्सी म्हणजे काय (Cryptocurrency In Marathi) आणि क्रिप्टोकरन्सी कसे कार्य करते या बद्दल माहिती देण्याचा प्रयत्न करणार आहोत. आशा आहे तुम्हाला ते नक्की आवडेल. त्यासाठी हा आमचा लेख पूर्ण वाचा.
{tocify} $title={TABLE OF CONTENTS}
क्रिप्टोकरन्सी म्हणजे काय?
क्रिप्टोकरन्सी हा डिजिटल चलनाचा एक प्रकार आहे ज्याला स्पर्श करता येत नाही किंवा रोख ठेवता येत नाही. जसे आपले पैसे बँकेत पडलेले असतात किंवा आपला पगार बँक खात्यात येतो आणि आपण त्याला हात लावू शकत नाही परंतु आपण वस्तू ऑनलाइन खरेदी करू शकतो किंवा त्यांच्याकडून बिले जमा करू शकतो, त्याच प्रकारे क्रिप्टोकरन्सी देखील डिजिटल चलन आहे परंतु ती इतर डिजिटल चलनापेक्षा वेगळे आहे. हे "पीअर टू पीअर इलेक्ट्रॉनिक" रोख प्रणाली म्हणून कार्य करते. ते इंटरनेटच्या मदतीने वापरता येते. त्याच्या मदतीने, पैसे अगदी सहजपणे लपवून ठेवता येतात. त्याचा वापर करण्यासाठी कोणत्याही बँकेत किंवा अन्य सरकारी संस्थेत जाण्याची गरज नाही. त्यामुळे क्रिप्टोकरन्सीच्या मदतीने तुमचे पैसे सहज लपवून ठेवता येतात.
क्रिप्टोकरन्सी कशी सुरू झाली?
जगात जेव्हा इंटरनेट सुविधा सुरू झाली, तेव्हा अनेकांना ती माहिती नव्हती. 1990 च्या दशकाबद्दल बोलायचे झाले तर, सुरुवातीला बहुतेक लोक इंटरनेट समजून घेण्यासाठी धडपडत होते. पण त्यामध्येही बरेच लोक इतके हुशार होते, की त्यांना इंटरनेट हे इतके शक्तिशाली साधन कसे आहे याची पूर्ण जाणीव होती. या लोकांचा असा विश्वास होता की सरकार आणि इतर मंडळांचा आपल्या जीवनावर खूप प्रभाव आहे. त्यामुळे लोकांना आपल्या आर्थिक व्यवहारात स्वातंत्र्य मिळणे कठीण झाले आणि जगातील सर्व लोकांना इंटरनेट वापरून आर्थिक व्यवहारात स्वातंत्र्य मिळावे अशी त्यांची मागणी होती. त्यामुळे या साइफरपंक्स क्रिप्टोग्राफी वापरून इंटरनेट वापरकर्त्यांना त्यांच्या पैशांवर आणि माहितीवर अधिक नियंत्रण ठेवण्याची परवानगी द्यायची होती.
यासाठी सायफरपंक्सने डिजिटल कॅशची यादी तयार केली. ज्यामध्ये डिजीकॅश आणि सायबरकॅश दोन्ही डिजिटल मनी सिस्टम तयार करण्याचा प्रयत्न होता. मात्र काही उणिवांमुळे दोघेही अपयशी ठरले. त्यानंतर प्रदीर्घ प्रतिक्षेनंतर 2009 मध्ये डिजिटल कॅश सिस्टीम म्हणजेच डिजिटल चलनाचा शोध लागला, जो यशस्वी झाला. आणि अशा प्रकारे क्रिप्टोकरन्सीची सुरुवात झाली.
क्रिप्टोकरन्सीचे किती प्रकार आहेत?
जगप्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सी बिटकॉइनचे नाव तुम्ही ऐकले असेलच. खरे तर बिटकॉईन लाँच झाले तेव्हा त्याची किंमत भारतीय चलनात 75 पैसे होती, पण बघता बघता त्याची किंमत गगनाला भिडू लागली. काही काळापूर्वी एका बिटकॉइनची किंमत 45 लाखांवर पोहोचली होती.
त्याचप्रमाणे, बिटकॉइन व्यतिरिक्त, अनेक प्रकारच्या क्रिप्टोकरन्सी उपलब्ध आहेत. एका अंदाजानुसार, सुमारे 1800 विविध क्रिप्टोकरन्सी उपलब्ध आहेत ज्यात तुम्ही गुंतवणूक करू शकता. त्यांचे मूल्य शेअर बाजाराप्रमाणे दिवसेंदिवस वाढत आणि कमी होत आहे. हेच कारण आहे की आजकाल लोक स्टॉक मार्केट तसेच क्रिप्टो करन्सीमध्ये त्यांचे भविष्य आजमावू लागले आहेत.
क्रिप्टोकरन्सीचे प्रकार (Types of Cryptocurrency)
क्रिप्टोकरन्सीचे अनेक प्रकार आहेत, या मध्ये आपण काही प्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सीची नावे आणि प्रकार पाहणार आहोत.
1) बिटकॉइन (Bitcoin BTC)
बिटकॉइन ही सर्वात प्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सी आहे जी वास्तविक क्रिप्टोकरन्सी म्हणून ओळखली जाते. हे ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर म्हणून 2009 मध्ये तयार केले गेले. हे डिजिटल चलन सातोशी नाकामोटो नावाच्या व्यक्तीने तयार केले आहे.
ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानाचा वापर करून, बिटकॉइन वापरकर्त्यांना पीअर-टू-पीअर व्यवहार करण्यास अनुमती देते. सर्व वापरकर्ते हे व्यवहार पाहू शकतात. ब्लॉकचेनमधील अल्गोरिदमद्वारे हे व्यवहार सुरक्षित केले जातात. हे व्यवहार प्रायव्हेट की (private key) द्वारे डिक्रिप्ट (decrypt) केले जाऊ शकतात, जी फक्त बिटकॉइनच्या मालकाकडे असते.
बँकेच्या विपरीत, बिटकॉइन वरती केंद्रीय प्रशासनाचे नियंत्रण नसते. बिटकॉइन वापरकर्ते हेच डिजिटल चलन पाठवणे आणि प्राप्त करणे या वरती नियंत्रित करतात, जे जगभरातील निनावी व्यवहारांना (Anonymous transactions) अनुमती देते.
2) लाईटकॉइन (Litecoin LTC)
2011 मध्ये बिटकॉइनला पर्याय म्हणून Litecoin लाँच करण्यात आले. हे इतर क्रिप्टोकरन्सीप्रमाणे एक मुक्त स्रोत, जागतिक पेमेंट नेटवर्क देखील आहे. जे पूर्णपणे विकेंद्रित आहे म्हणजे कोणत्याही सरकार किंवा संस्थेच्या नियंत्रणाखाली नाही.
असे मानले जाते की बिटकॉइनपेक्षा लाइटकॉइनमध्ये जलद व्यवहार होतात. Bitcoin ची मर्यादा 21 दशलक्ष पर्यंत आहे तर Litecoin ची मर्यादा 84 दशलक्ष आहे.
3) इथेरियम (Ethereum ETH)
इथेरियम हे 2015 मध्ये तयार करण्यात आलेल्या ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानावर आधारित एक मुक्त स्रोत प्लॅटफॉर्म (open source platform) आहे. त्याचे संस्थापक विटालिक बुटेरिन (Vitalik Buterin) आहेत. त्याच्या क्रिप्टोकरन्सी टोकनला इथर (Ether) किंवा ईटीएच (ETH) देखील म्हणतात. हार्ड फॉर्क्सच्या (Hard Fork) असल्यामुळे इथेरियम दोन भागांमध्ये विभागले गेले आहे, इथेरियम (ETH) आणि इथेरियम क्लासिक (ETC). लबिटकॉइन नंतर ही दुसरी सर्वात प्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सी मानली जाते.
4) डोजकॉइन (Dogecoin)
बिली मार्कस (Billy Markus) आणि जॅक्सन पामर (Jackson Palmer) या दोन सॉफ्टवेअर इंजिनियर्सनी डोजकॉइन (Dogecoin) ही क्रिप्टोकरन्सी तयार केली आहे. बिटकॉइनची खिल्ली उडविण्यासाठी किंवा बिटकॉइन ला कमी दर्शविण्यासाठी या क्रिप्टोकरन्सी ची निर्मिती केली होती. असे असूनही काही एक्सपर्टस च्या मते या क्रिप्टोकरन्सी मध्ये अधिकृत रित्या गुंतवणूक करू शकतो.
5) डॅश (DASH)
ही एक ओपन सोर्स क्रिप्टोकरन्सी (open source cryptocurrency) आहे जी बिटकॉइन प्रोटोकॉल वापरून बनवली गेली आहे. पण या क्रिप्टोकरन्सी मध्ये इन्स्टंट सेंड (Instant Send) आणि प्रायव्हेटसेंड (Private Send) ही अधिक फिचर आहेत.
InstantSend वापरून व्यवहार (transaction) अगदी सहजपणे पूर्ण करता येतात. तर प्रायव्हेटसेंड (Private Send) मध्ये केलेला व्यवहार अधिक सुरक्षित असतो, कारण वापरकर्त्याच्या गोपनीयतेला येथे अधिक महत्त्व दिले जाते.
डॅशमध्ये X11 अल्गोरिदम (algorithm) वापरला जातो, जो खूप कमी शक्तिशाली हार्डवेअरशी सुसंगत होतो, जेणेकरून अधिकाधिक लोक स्वतःचे चलन काढू शकतील. X11 एक अतिशय ऊर्जा कार्यक्षम अल्गोरिदम आहे जो स्क्रिप्टपेक्षा 30% कमी उर्जा वापरतो.
6) पीयरकॉइन (Peercoin PPC)
ही बिटकॉइन प्रोटोकॉलवर आधारित क्रिप्टोकरन्सी आहे आणि त्याचा बहुतेक सोर्स कोड बिटकॉइनशीच मेळ खातो. पीअरकॉइन ही एक पीअर-टू-पीअर क्रिप्टोकरन्सी (Peer-to-Peer cryptocurrency) आहे जी प्रूफ-ऑफ-स्टेक (proof-of-stake) आणि प्रूफ-ऑफ-वर्क (proof-of-work) सिस्टम्स वापरते.यामध्ये MIT/X11 सॉफ्टवेअर लायसेन्स अंतर्गत सोर्स कोड रिलीज करण्यात आला आहे.
पीरकॉइन मध्ये बिटकॉइन प्रमाणे SHA-256 अल्गोरिदमचा वापर केला आहे. त्यामुळे ट्रांनजॅक्सन (transaction) आणि मायनिंग (mining) साठी कमी पावर वापरली जाते
7) मोनेरो (Monero XMR)
2014 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या क्रिप्टोकरन्सीमध्ये गोपनीयतेकडे विशेष लक्ष देण्यात आले आहे.हे एक अस्पष्ट सार्वजनिक खातेवही (Ledger) वापरते, म्हणजे, त्यात कोणीही व्यवहार पाठवू किंवा प्रसारित करू शकतो परंतु कोणताही बाह्य सोर्स, रक्कम (amount) किंवा गंतव्यस्थान (destination) शोधू शकत नाही.
ही क्रिप्टोकरन्सी विंडोज, मॅक, लिनक्स, अँड्रॉइड इत्यादी सर्व ऑपरेटिंग सिस्टममध्ये काम करते. मोनेरो आणि बिटकॉइनमधील सर्वात महत्त्वाचा फरक हा आहे की बिटकॉइनमध्ये हाय-एंड जीपीयू (High End GPUs) वापरला जातो तर कन्सुमर लेवल जीपीयू (consumer level CPUs) मोनेरोमध्ये वापरला जातो.
8) रिप्पल (Ripple XRP)
ही क्रिप्टोकरन्सी आहे 2012 मध्ये रिलीज झालेल्या डिस्ट्रीबुटेड ओपन सोर्स प्रोटोकॉलवर (distributed open source protocol) आधारित आहे. रिप्पल ही एक रिअल-टाइम ग्रॉस सेटलमेंट सिस्टम (RTGS) आहे जी स्वतःची क्रिप्टोकरन्सी चालवते. ही एक अतिशय प्रसिद्ध क्रिप्टोकरन्सी आहे ज्याची एकूण मार्केट कॅपिटल $30 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. रिप्पलचा दावा आहे की ते वापरकर्त्यांना कोणत्याही आकाराचे सुरक्षित, झटपट आणि जवळजवळ विनामूल्य आर्थिक जागतिक व्यवहार प्रदान करते तेही कोणत्याही चार्जबॅकशिवाय.
9) फेयरकॉइन (Faircoin FAIR)
फेअरकॉइन ही एक इनोव्हेटिव्ह ब्लॉकचेन (innovative blockchain technology) तंत्रज्ञानावर आधारित एक क्रिप्टोकरन्सी आहे, जी जुलै 2017 मध्ये मिक्स्ड प्रूफ-ऑफ-वर्क (Proof-of-Work) आणि प्रूफ-ऑफ-स्टेक (Proof-of-Stake) प्रोटोकॉलवरून प्रूफ ऑफ कोऑपरेशन अल्गोरिदम Proof of Cooperation Algorithm (PoC) यंत्रणेवर स्विच झाली.
ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान FAIR नावाच्या क्रिप्टोकरन्सीमध्ये देखील वापरले जाते, जे इतर क्रिप्टोकरन्सीसारखेच आहे. पण त्याची रचना सामाजिकदृष्ट्या सर्जनशील आहे.
क्रिप्टोकरन्सीचे फायदे
जेव्हा जेव्हा क्रिप्टोकरन्सीचा विचार येतो तेव्हा मनात एक प्रश्न येतो की क्रिप्टोकरन्सीचे फायदे काय आहेत? क्रिप्टोकरन्सी का सुरू करण्यात आली? याच्या उत्तरात मी तुम्हाला त्याचे काही फायदे सांगत आहे, जे जाणून घेतल्यावर तुम्हाला समजेल की क्रिप्टोकरन्सी ची सुरवार का केली गेली.
- डिजिटल चलन असल्यामुळे त्यात फसवणूक होण्याचा धोका खूपच कमी आहे.
- यामध्ये, अकाउंट अतिशय सुरक्षित आहेत कारण त्यात विविध प्रकारचे क्रिप्टोग्राफी अल्गोरिदम वापरले जातात.
- क्रिप्टोकरन्सीसाठी बँकेची गरज नाही.
- क्रिप्टोकरन्सीची किंमत झपाट्याने वाढते, त्यामुळे गुंतवणुकीसाठी हा एक चांगला पर्याय आहे.
- यामध्ये व्यवहार शुल्कही खूप कमी आहे
- अनेक डिजिटल वॉलेटसह, क्रिप्टोकरन्सी खरेदी करणे, विक्री करणे आणि गुंतवणूक करणे खूप सोपे आहे.
- क्रिप्टोकरन्सी कोणत्याही राज्य किंवा केंद्र सरकारच्या अखत्यारीत नाही.
क्रिप्टोकरन्सीचे तोटे
क्रिप्टोकरन्सीचे जसे फायदे आहेत त्याच प्रमाणे तोटे सुद्धा आहेत. चला तर मग आपण क्रिप्टोकरन्सीचे कोणते तोटे आहेत या बद्दल जाणून घेऊयात. क्रिप्टोकरन्सीचे काही तोटे खालीलप्रमाणे आहेत
- क्रिप्टोकरन्सी कोणत्याही प्राधिकरणाच्या नियंत्रणाखाली नाहीत. त्यामुळे त्यांच्या किमती सतत बदलत राहतात आणि चढ-उतार होत राहतात.
- डिजिटल करन्सी असल्याने ते हॅक होण्याचा धोका असतो.
- जर तुमचा वॉलेट आयडी हरवला असेल तर तो कायमचा हरवला आहे असे समजावे कारण तो परत मिळवणे शक्य नाही. अशा परिस्थितीत तुमच्या वॉलेट मध्ये जे काही पैसे आहेत ते कायमचे हरवले असे मानावे.
क्रिप्टोकरन्सी मध्ये गुंतवणूक कशी करावी?
जर तुम्ही क्रिप्टोकरन्सी मध्ये गुंतवणूक करू इच्छित असाल तर तुम्हाला ब्लॉकचेन सॉफ्टवेअर ची मदत घ्यावी लागेल.यासाठी विविध ॲप्स आणि वेबसाइट्स देखील उपलब्ध आहेत, जिथे तुम्ही क्रिप्टोकरन्सी खरेदी किंवा विक्री करू शकता. याला एक प्रकारे क्रिप्टो मायनिंग म्हणता येईल.
क्रिप्टोकरन्सी ही क्रिप्टोग्राफीद्वारे ब्लॉक चेन सॉफ्टवेअरच्या मदतीने तयार केली जाते, जिथे त्यात गुंतवणूक करणाऱ्या किंवा काही खरेदी किंवा विक्री करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचा डेटाबेस आणि व्यवहार हिशोब ठेवले जातात. याद्वारे तुम्ही कोणताही व्यवहार कराल, ती सर्व माहिती ब्लॉकचेन सॉफ्टवेअरद्वारे क्रिप्टोग्राफीमध्ये रेकॉर्ड केली जाते.
क्रिप्टोकरन्सीचे भविष्य
क्रिप्टो करन्सीमधील वाढत्या गुंतवणुकीमुळे जगातील अनेक सरकारे हादरली आणि त्यांनी आपल्या चलनाचे अवमूल्यन रोखण्यासाठी त्यावर बंदीही घातली, परंतु त्याची वाढती लोकप्रियता आणि लोकांचा वाढता विश्वास यामुळे अनेक सरकारांनी त्यावर पुन्हा बंदी रद्द केली आहे.
आता जगातील अनेक सरकारांनी स्वतःचे स्वतंत्र क्रिप्टो चलन आणण्याची तयारीही केली आहे. यासाठी भारत सरकारनेही घोषणा केली आहे. एक प्रकारे, क्रिप्टो चलन भविष्यात सर्वांसाठी फायदेशीर ठरणार आहे आणि एक दिवस सर्व ठिकाणी क्रिप्टोकरन्सी ला मान्यता प्राप्त होईल.
अंतिम शब्द
मला आशा आहे की क्रिप्टोकरन्सी म्हणजे काय? (Cryptocurrency in marathi) तसेच क्रिप्टोकरन्सी चे प्रकार, फायदे, नुकसान याबद्दल ची सर्व माहिती तुम्हाला मिळाली असेल. तसेच या लेखाच्या माध्यमातून क्रिप्टोकरन्सीचे भविष्य आणि गुंतवणूक या विषयी सुद्धा माहिती दिली आहे. तुम्हाला हा लेख कसा वाटला यामधील माहिती कशी वाटली हे आम्हला नक्की कळवा. आणि हा लेख आवश्यक सर्वांना शेअर करा. आणि अशाच नवनवीन माहिती साठी नक्की आम्हाला पुन्हा भेट द्या.
इतर महत्वपूर्ण लेख वाचा:
फेसबुक चा शोध कोणी आणि कधी लावला?